Historia eseju

Opis tego gatunku w sposób synchroniczny jest praktycznie niemożliwy. Natomiast jego opis poprzez historię jest dosyć prosty. Swą nazwę i formalny kształt esej zawdzięcza wydanym w 1580 r. dwóm księgom Essais (Prób) M. de Montaigne´a. i. F. Bacon Essays or Consuels, civil and morall (Próby albo rady, obywatelskie i moralne). To włąśnie te wydania zdecydowały o pojawieniu się w literaturze europejskiej nowego gatunku literackiego, skodyfikowały go i wskazały na jego stylistyczne oraz kompozycyjne możliwości – od stylistycznej bujności i skrajnie subiektywnej, opartej na własnym doświadczeniu narracji cechującej utwory Montaigne´a, po ascetyzm stylistyczny i dążenie do twierdzeń mających charakter prawd ogólnych cechujące utwory Bacona.

“Prehistorię” gatunku stanowi jednak tradycja sokratejskiego i platońskiego dialogu oraz związane z nim poznawcza niecierpliwość i pasja, dążenie do nowych i różnorodnych doświadczeń poznawczych, wielogłosowość i ideowy pluralizm.

Esej znany w XX wieku mimo nieokreśloności swoich ram gatunkowych kontynuował swe korzenie renesansowe i starożytne.

Specyficznie polską odmianą gatunku publicystycznego jest “polska szkoła eseju”. Jako pierwszy tego określenia użył Cz. Miłosz w przedmowie do wyboru esejów S. Vincenza Po stronie pamięci. Później tym terminem powszechnie zaczęto określać twórczość eseistyczną S. Vincenza, J. Stempowskiego, J. Wittlina, J. Czapskiego, G. Herlinga Grudzińskiego, M. Czapskiej czy samego Miłosza. Oryginalność “polskiej szkoły eseju” opierała się na nawiązaniu do tradycji staroszlacheckiej gawędy i skrzyżowaniu jej z humanistyczną (śródziemnomorską) erudycją. Innymi wyznacznikami “polskiej szkoły” są: autobiografizm, autotematyzm, skłonność do wspominania rodzinnych pamiątek i tworzenie rodowych genealogii. Klasyczne eseje przypisywane do tej grupy najczęściej mają kompozycyjne ramy autobiograficznego wspomnienia (np. Rodzinna Europa Miłosza czy Rodzina w Europie M. Czapskiej).

Innym rodzajem rozpraw literackich są szkice. W pewien sposób przypominają one zapiski z podróży okraszone dodatkową refleksją odautorską. Dopuszcza się tu zdominowanie utworu przez jeden z elementów. Przykładami studium, w których pierwiastek dziennika z podróży przeważa nad refleksją są fragmenty Dzienników W. Gombrowicza, Podróż do Burmy G. Herlinga-Grudzińskiego oraz Cygańskim wozem K. Wierzyńskiego. Natomiast do esejów, w których nad relacją z wyprawy dominuje chęć przekazania pewnych autorskich treści możemy zaliczyć: Barbarzyńcę w ogrodzie Z. Herberta, Dzienniki podróży J. Stempowskiego, a także fragmenty Rodzinnej Europy Cz. Miłosza.

Należy jednak pamiętać, że esej wywodzi się również z gatunków naukowych. W polskiej kulturze szczególną rolę odegrał gatunek określany esejem o literaturze. Jak sama nazwa wskazuje, traktuje on o innych utworach, stanowi jakby rozbudowaną recenzję, w której z łatwością można dopatrzyć się walorów artystycznych. Znając realia polityczne panujące w powojennej Polsce, można podzielić ten rodzaj opracowania na dwa nurty: emigracyjny i krajowy. Artyści przebywający poza granicami dzięki niemu stawiali pytania o tożsamość narodową osób na uchodźstwie. Natomiast twórcy, którzy pozostali w kraju wykorzystywali go do przekazywania reszcie społeczeństwa wartości wypływających z dzieł, do których dostęp był ograniczony przez działalność cenzury.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>